Gelukszoekers
Toen ik 50 pagina’s in Gelukszoekers van Lionel Shriver gelezen had, was ik, naar later bleek, al twee keer op het verkeerde been gezet. Een keer door de uitgever, een keer door mezelf.
De titel is weinig verhullend: Gelukszoekers. Je gedachten kunnen in deze turbulente tijd maar een kant opgaan. Een boek over massa-immigratie. In dit geval in de VS. We lezen er regelmatig over. Denk maar aan ‘de muur’ tussen de VS en Mexico. In Gelukszoekers gaat het vooral over de vele Latino’s die vanuit Midden-Amerika de VS binnenkomen.
Lionel Shriver kennen we van de bestseller Laten we het even over Kevin hebben. Shriver schuwt actuele thema’s niet. Ze staat bekend als activiste. Ze komt in de thema’s die ze in haar boeken aansnijdt, vaak goed voorbereid over. Ze weet waar ze het over heeft. En, niet te vergeten, ze heeft ook nog eens een formidabele schrijfstijl.
Dat laatste zal de reden zijn dat de uitgever van Gelukszoekers op de titelpagina een Trouw-recensent citeert: ‘Lionel Shriver lezen is en blijft een feest.’ Toen ik dit las, deed ik precies wat de bedoeling was. Ik was (als trouw Trouw-lezer) gelijk om en begon aan het boek. En hoewel het citaat helemaal waar is (Shriver schrijft heel goed) voelde ik me achteraf op het verkeerde been gezet. Ik leg zo uit waarom.
Ik zei dat ik twee keer verkeerd was aangesloten. De tweede keer was na het lezen van een voldoende hoeveelheid pagina’s om te merken dat mijn eerste associaties verkeerd waren. Het boek heeft een andere lading dan ik aanvankelijk dacht.
Vaste lezers van blijmeteenboek.nl weten dat ik er niet voor kies om uitgebreide samenvattingen van romans te geven. ‘Ga zelf maar lezen’ is mijn advies. Gebruik desgewenst wat ik op deze plek vertel over waarom een boek me wel of geen leesplezier verschafte. Want precies dat is waarom deze boekensite er is: verkennen van wat leesplezier verschaft.
Ik ga dus ook nu noch een korte noch een lange samenvatting geven. Ik volsta met waar het in mijn lezing van deze roman om is te doen en waarom ik het een belangrijk boek vind.
Shriver zoekt haar aanknopingspunt bij een project dat de burgemeester van New York in de beginjaren ’20 van deze eeuw begon: Big Apple, Big Heart. In dit project werden burgers van New York uitgenodigd om een of meer immigranten in hun huis op te nemen. De gemeente stelde daar een ruime en aantrekkelijke vergoeding tegenover die overigens lager was dan wanneer zij zelf al die immigranten zou moeten huisvesten. Win/win dus.
De gescheiden Gloria Bonaventure, na haar echtscheiding eigenares van een grote woning in een aantrekkelijke wijk van New York, heeft een groot hart. Zij is helemaal ‘in’ voor dit project. Haar twee dochters Palermo en Vanessa, beiden de deur al uit, kunnen hier aardig in meegaan, haar nog thuiswonende zoon Nico helemaal niet. Deze inmiddels afgestudeerde technicus leeft al vijf jaar op de pof bij zijn moeder en heeft weinig zin om daar verandering in te brengen. Hij vult zijn dagen met het kijken naar Youtube, kent de wereld van het beeldscherm en onthoudt zich nadrukkelijk van elke betrokkenheid daarbij. Sterker, hij is trots op zijn zelfbenoemde ‘neutrale’ houding.
Afijn, als zijn moeder dus haar voornemen bespreekt om een immigrant in huis te nemen, zien we hoe haar kinderen daar verschillend op regeren.
Als lezer krijg ik op dat moment de eerste kennismaking met de vele ‘brillen’ die je op kunt zetten als je naar immigratievraagstukken kijkt. Gaat het om klaplopers, om profiteurs van andermans welvaart, om gelukszoekers of gaat het om behoeftigen en verdrukten die in hun eigen land niet gezien worden of in de knel geraakt zijn? En hoe reageer je als burger daar dan op? Gaan ze de gemeenschap veel geld kosten of vormen zij juist de broodnodige aanvullingen op de arbeidsmarkt?
In de roman is het steeds de zoon, Nico, die woordvoerder is van het ‘tegenkamp’. Hij combineer zijn verzet tegen de verstoring van zijn rustige leventje met gedegen kennis van de cijfers. Steeds is vooral hij het die met verschillende andere romanpersonages in discussie gaat. Nu eens zijn dat zijn moeder en zussen, later is het de Hondurese immigrante die zij in huis nemen (Martine) of zijn het de personen die in haar slipstream (of beter: in dat van haar ‘broer’ Domingo) de wereld van Gloria, Nico en zijn zussen binnenwandelen. Want ja, al met al loopt wat begon uit goedheid van Gloria, volledig maar dan ook volledig uit de hand.
De complexe problematiek van de immigratie komt in deze roman dus vanuit heel verschillende invalshoeken in beeld. (ik vermijd hier de woorden die bij ons gebruikt worden als ‘asielzoekers’ en ‘politieke vluchtelingen’ omdat ik niet weet of de situaties in Europa en in de VS wel zo maar een-op-een op elkaar zijn te plakken).
Interessant vond ik het verhaal van de Hondurees Alfonso die er op hamert dat het rijke en zelfgenoegzame ‘VS’ naïef is met het ruimhartige opvangbeleid omdat dat precies is waar het de immigranten om te doen is, gelet op de cultuur waar ze uit weg willen. ‘Wij plukken en pakken wat we kunnen’ zo is zijn verhaal kort samengevat. (Is dit de reden voor het motto van het boek, ‘De mensheid is te verdelen in twee grote klassen: gastheren en gasten’, woorden van Max Beerbohm).
En ja, Nico die werkelijk al jaren helemaal niets uitvoert dat bijdraagt aan de instandhouding van de welvaart in de VS krijgt het vaak zwaar te verduren van zijn binnenkomende gesprekspartners.’Kijk hem, hij heeft er niets maar dan ook niets voor gedaan en leeft intussen als God in Frankrijk’, even in mijn woorden. En dat verzet zich tegen mensen die ook uit deze ruif willen eten. Hoezo eerlijke verdeling van welvaart?
Goed, Gelukszoekers is een sociaal-politieke roman. Zo noem ik het boek, want Lionel Shriver is, zo las ik nadat ik de roman uit had, heel kritisch op dit project van de burgemeester van New York en meer in het algemeen, op het immigratiebeleid van de VS. Met andere woorden, Shriver heeft meer ambities dan alleen een schets van perspectieven op het immigratiebeleid van de VS, doorvertaald naar het microniveau van een gezin – ik lees er ook een politieke boodschap/overtuiging in.
Terug naar het begin, dat twee keer ‘verkeerde been’.
Ik las de recensie van Gelukszoekers in Trouw en die is vooral kritisch. Shriver slaat dit keer zelfs de plank helemaal mis, aldus de recensent. Hij las het boek (anders dan ik deed) als een satirische roman maar dan wel een die te schematisch de karakters neerzet en ‘over the top’. Naast lof over de stijl dus ook stevige kritiek. De uitgever heeft mij met een halve waarheid verleid. Overigens, je kunt de roman lezen als een satire of absurdistisch verhaal en daar waardering voor hebben of niet. Je negeert dan wel de boodschap die Shriver je meegeeft, of beter: dat ze je als lezer op scherp zet en dwingt om na te denken over hoe je zelf in staat.
Want waar ik na 50 pagina’s verwachtte een mooi palet van perspectieven of optieken te ontvangen, confronteerde Shriver mij wel degelijk met indringende vragen:
– Hoe ver wil of kun je gaan in je twijfel aan het verhaal van een immigrant? In hoeverre is dat vooral gestileerd aan de hand van de vragen van de immigratiedienst en aan de toegangsvoorwaarden? En hoe begrijpelijk zou dat zijn?
– Hoe verdiend is je eigen ‘welvaart’? (ik moest denken aan boomers als ik zelf die t.z.t. een erfenis achterlaten a.g.v. de waardevermeerdering van hun huis, mogelijk gemaakt door de hypotheekaftrek en door de krappe huizenmarkt. Hoeveel heb ik daar zelf aan gedaan? Niets toch?)
– Wat zou je zelf doen als je armoede of geweld ontvlucht en probeert elders een bestaan op te bouwen? Hoe hoog-moreel wil je je eigen handelen houden?
– Hoe zelfgenoegzaam zijn wij zelf? En hoe verdiend is dat als we terugkijken naar de manier waarop wij onze (collectieve en individuele) rijkdom hebben vergaard?
Het slot van Gelukszoekers lijkt een eenduidig antwoord te geven, maar eerlijke antwoorden op bovenstaande vragen zetten vooral aan tot nuance en zelfreflectie.
Lionel Shriver, Gelukszoekers. Roman. Vertaald door Marian van der Ster en Karina van Santen. Uitgegeven door Atlas Contact, 2026. Ik las de e-book-versie die 324 pag. telt.
