De nieuwe weg

De nieuwe weg

We bevinden ons al lezend in De nieuwe weg, het romandebuut van beeldend kunstenaar Christine Bax, ergens in het hoge noorden van ons land, in een gebied dat de kop van Friesland zou kunnen zijn. Zompig, uitgestrekt platteland met ruim verspreid gesitueerde gehuchten. Slecht onderhouden landweggetjes, natte weilanden, vaarten waar regelmatig mensen (jongens vooral) in verdrinken.

Het lijkt er tijdloos, maar al lezend merk je dat er wat verandert. Er loopt een weinig zichtbare lijn van pakweg vijftiger jaren vorige eeuw naar decennia later. Terwijl er in het begin van het boek nog uren gelopen moet worden om ergens te komen, zien we later in het boek brommers en vervolgens auto’s. Ook de televisie doet er zijn intrede en niet zonder effect: waar de dorpjes eerst nog hun eigen tongval hadden, zorgt de televisie allengs voor een eenheidstaal, voor uniformiteit. Er ‘gebeurt’ dus wel wat, maar het is in de marge van het bestaan van de mensen die er wonen.

De mensen leven er teruggetrokken, op zichzelf, of beter: alleen met elkaar. Want er wordt veel gesmoesd en geroddeld. Dubbeltjes worden er geen kwartje. En eens een dief, altijd een dief. Of, in de variant van het boek: eens een brandstichter, altijd een brandstichter, zelfs als je het niet bent.

Dat laatste overkomt Ype, in zijn jonge jaren Jongke genoemd – een jongen die bij een val van de trap op zijn hoofd terugkomt en daardoor een hersenbeschadiging oploopt. Ypke is de vaste figuur in het verhaal, met om hem heen zijn moeder en zus (Klaske), later zijn vrouw (Marga) en nog weer later zijn dochter (ook Klaske genoemd).

Het leven is er hard, liefdeloos en van weinig woorden. Van velen vernemen we alleen de bijnaam: Rooie, Arrekieten, Kip, Hotdog-Meid, Baas, de Tabaksman… De gemeenschappen kennen hun eigen tradities en spelen. Er wordt gescheurd met auto’s, geknald met carbid, er wordt gehangen en gevreeën rond ‘de lantaarnpaal’, er wordt gevreten tijdens de races. het leven is er rauw. Zoals ook de omgeving vol modder, vet, oude troep, verzopen land, verdwijnende vogels.

Op een gegeven moment nemen Baas en Ype het initiatief voor een omgekeerde staking. Als werklozen gaan ze zelf aan de slag: ze starten met het verbeteren van de weg (“de nieuwe weg’). Als een ander het niet doet, dan doen we het zelf wel. Velen sluiten zich bij hen aan. (Bax ontleent dit idee aan een oud krantenbericht uit 1952.)

Veel oorspronkelijke bewoners laten zich verleiden door de Lachende Man om naar verre landen te emigreren. Hierdoor komen huizen leeg te staan en komen er steeds meer mensen vanuit het westen (‘Jassen’ en mooi weer mensen). Het blijven echter gescheiden werelden.

Aardig is hoe Bax realisme allengs steeds meer vermengt met fantasie of magie waardoor realiteiten uit het begin van het boek later in een andere gedaante terugkeren. Dat levert soms verrassende associaties op, zoals de regen die Marga altijd lijkt te vergezellen en de droogte en hitte die er is wanneer ze verdwijnt. Waarom ze opeens uit beeld is, blijft overigens onverteld.

Ook een politieserie op de televisie passeert de grens naar de realiteit. Het speelt zich allemaal of in het hoofd van Ype die geleidelijk echt de weg kwijt raakt. Maar het zo door elkaar laten lopen van werkelijkheid en fantasie is ‘not my piece of cake’. Het is alsof Bax iets nodig heeft om het verhaal af te ronden.

Precies dit is wat ik miste: een stevig plot. Het verhaal kabbelt alsmaar door zonder dat daar een richting in te ontdekken valt. Waar gaat dit heen?, vraag je je dan af.Het is vooral door haar oorspronkelijke stijl dat je blijft doorlezen.

Hoe dan ook, in dit debuut laat Christine Bax zien dat ze een bekwaam styliste is. Het is even wennen aan de korte, staccato-achtige zinnen, die overigens heel goed passen bij het spreken van de mensen die er wonen – mensen van weinig woorden. Eenmaal gewend leest de tekst lekker weg.

Bax schept veel originele beelden, treft mooie vergelijkingen en creëert originele woorden. Ik kreeg al lezend echt een levendige indruk van hoe het er daar in die contreien aan toegaat. Dat doet Bax knap. Het maakt me benieuwd naar haar volgende boek.

Christine Bax, De nieuwe weg. Amsterdam: Uitgeverij Cossee 2025, 320 pagina’s.